TÜRKİYEDE TÜTÜNÜN TARİHÇESİ

 

TÜRKİYEDE
TÜTÜNÜN TARİHÇESİ

Tütün
Türkiyeye 1601-1605 yılları arasında İngiliz, Venedik ve İspanyol gemici ve
tacirleri tarafından İstanbul yolu ile gelmiŞtir. Böylece tütün Avrupaya
geliŞinden 50 yıl sonra yurdumuzda kullanılmaya baŞlanmıŞtır.Ancak tütün
tarımının nezaman baŞladıgı konusunda kesin bir bilgi yoktur.Tütün tohumu
Rumelili tüccarlar tarafından Avrupadan getirilmiŞ ve ilk tütün tarımı
Makedonya, Yenice, Kırcali, de baŞlamıŞtır. Osmanlı imparatorlugunda 1633
yılına kadar tütün tarımı, ithalatı ve kullanımı konusunda herhangi bir
yasaklama olmamıŞ sadece ithalattan belirli bir gümrük vergisi alınmıŞtır.
Tütün kullanımının artması üzerine diger ülkelerde oldugu gibi, Türkiyedede
lehte ve aleyhte fikirler ortaya çıkmıŞtır.Din adamları tütün içme adetinin Kur
an-ı Kerime uygun olmadıgını ileri sürmüŞlerdir.Bunun üzerine Sultan I. Ahmet
tarafından tütün içme yasagı getirilmiŞtir.(Anonim 5 2010) Tütün imalatının
yogun oldugu Cibalide izmarit yüzünden çıkan yangından sonra IV Murada gır
cezalar getirmiŞtir. Tütüne getirilen yasaklamalar IV. Sultan Mehmet tarafından
1646 da kaldırılıncaya kadar devam etmiŞtir. Yasaklama döneminde tütün içme
yasagı yüzünden enfiye kullanımı artmıŞtır. Nargile içilmesinde bu dönemde
geliŞme göstermiŞtir. Tütün 168 senesine kadar serbest bir Şekilde ithal
edildi. Daha sonra II. Süleyman zamanında Yenice ve Kırcalide üretilip
İstanbula getirilen tütünlerden 8-10 akçe gümrük resmi alınmaya baŞlanmıŞtır.
Daha sonra bu iŞler emanetten yaptırılmıŞtır.Bundan sonra bu vergiler
arttırılmıŞ,hem alandan hemde satandan vergi alınmaya baŞlanmıŞtır.Satandan 12
akçe alandan 8 akçe gümrük resmi alınması karalaŞtırılmıŞ.1698 yılında gümrük
vergisinin dıŞında tütün satandan alınan resmi duhan gümrüğü adı ile 16 akçeye
çıkartılmıŞtır. Bu vergi alma iŞi 1698 yılında 55 yük akçe karŞılıgı  ihale edilmiŞtir.Tütün tarımı bu yıllarda
serbestçe yapıldıgından büyük ilgi görmüŞtür.Anadolu ve Trakya da geniŞ sahalar
tütün ekimine ayrılmıŞtır.Tütün üretimini düzene sokmak ve devlet gelirini
arttırmak için bir nizamname çıkarılmıŞ. Alıcı,satıcı ve tütün üreticilerinden
tütün cinslerine göre vergiler alınmıŞtır.Gümrük resmi okkasında 20 50 akçe
arasında degiŞen miktarlara çıkmıŞtır. Çıkarılan bu nizamnameye göre tütün
ekenlerden, tütünleri tarlada iken dönümünden iki buçuk kuruŞ onikiŞer para
(duhanı dönüm resmi) alınmıŞtır.Bu nizamname Reji idaresinin kurulmasına kadar
gitmiŞtir.Ülkemizde üretilmeye baŞlanan tütünler iklim, toprak Şartları ve
ekicisinin mahareti nedeniyle üstün kaliteli olmuŞ böylece Avrupada ithal
tütünlerin yerini aldıgı gibi, ihraç edilir duruma gelmiŞtir. İhracat nedeniyle
birçok Şehirde tütün gümrügü teŞkilatları kurulmuŞtur. (Anonim 7 2010)Bu
gümrüklerden rumelide 13 tane, Orta Anadoluda 11 tane, Dogu Anadolu, Arabistan
ve Suriye yi içine alan bölgede 6 tane olmak üzere 30 tane tütün gümrüğü
kurulmuŞtur. (Anonim 6 2010) Osmanlı Devletinin yenilikçi hükümdarı II. Mahmut
kurdugu yeni asker ocagının masraflarını karŞılamak için tütünden alınan
vergileri yüzde yüz arttırmıŞtır. 1826 yılında duhanı dönüm resminin geliri 3
000 keseden 6 000 keseye yani 3 milyon kuruŞa çıkarılmıŞtır.1840 yılında tütün
ithalat ve ihracattan alınacak vergiler konusunda dost ülkeler ile bir ticaret
anlaŞması yapılmıŞtır. Kırım savaŞı nedeniyle
hazineye gelen yükü azaltmak için 1855 yılında alınan vergıler arttırılmıŞtır.
Osmanlı Devleti döneminde tütünde en önemli geliŞmeler 1861 yılında baŞlamıŞ.
Bu yıl ülkeye tütün ithali yasaklanmıŞtır. Tütünün inhisar Şeklinde idaresi
1862 yılında çıkarılan bir nizamname ile kabul edilmiŞtir. Daha önceki
uygulamalar kaldırılmıŞtır. Bu nizamnameye göre tütünlerden kalitesine göre
vergi alınmaktaydı. Daha sonra bu düzenleme kaldırıldı. Tütünlerin kalitesine
bakılmaksızın okkasından 12 kuruŞ vergi alınması kararlaŞtırılmıŞtır. ÇeŞitli
düzenleme ve değiŞikliklerle 1872 yılına gelinmiŞtir. 1872 yılında İlk Devlet
inhisarı kurulmuŞ ve tütünlerin çıkıŞ noktasından vergi alınması
kararlaŞtırılmıŞtır. Tütün satmak ve inhisarı iŞletmek hakkı iki Rum bankerine
3500 altın mukabilinde satılmıŞ altı ay sonrada fesih edilerek 1873 yılında
yeni bazı düzenlemelerde yapılarak “İdarei İnhisariyeyi duhan” adıyla bir
teŞkilat kurulmuŞtur. http://www.msxlabs.org/forum/satirlarla-turkiye/14436-tutunun-tarihi.html

1874
yılında sigara ve paket tütün üretimi yapan fabrikalar kurulmuŞtur. Bu dönemde
tütün tarımı serbest olarak devam ediyor ve yılında yapılan bir Şartname ile
tütün inhisarlarının iŞletilmesi hakkı 30 sene süreyle “Memaliki Osmaniye
Duhanları MüŞterekilmenfaa Reji şirketi” adlı Fransız Anonim şirketine
verilmiŞtir. Reji Şirketi 13 Haziran 1921 tarihine kadar faaliyetini
sürdürmüŞtür. Bu tarihte Şirketle, hükümet arasında yapılan bir anlaŞmayla Reji
idaresi tamamen devlete geçmiŞtir. Cumhuriyete kadar üretilen tütünlerde
çeŞitli miktarlarda vergiler alınmıŞ, bu vergiler bazen kalitesine olarak,
bazen yörelere göre değiŞik  vergiler
Şeklinde olmuŞtur. (Anonim 7 2010)

1923
yılında I. İktisat kongresinde Reji Şirketinin kapatılması kararlaŞtırılmıŞtır.
26 şubat 1923 tarihli 558 sayılı Kanunla iç tüketim için tütün satın alınması,
iŞletilmesi, sigara imali, ve satılması tütüne ait iŞlerin kanunlarla hükümet
tarafından yürütülmesi kabul edilmiŞtir. Bu kanun gereği İnhisarlar İdaresi 1
Mart 1923 ten itibaren Devlet İnhisarı Şekline gelmiŞtir. 1923 de sigara
fabrikaları Türkiye’de kurulmuŞtur. 26 şubat 1926 da hükümete verilen yetki
süresi uzatılmıŞtır. 1926 tarih ve 907 sayılı kanunla yabancı ülkelerden gelen
yaprak sigara, kıyılmıŞ tütün, sigara, enfiye, puro v.b ithali ve ülke içinde
sattırılması Devlet İnhisarına geçmiŞtir. Böylece ülkemizde uzun yıllar sürecek
tütünde devlet tekeli tamamen baŞlamıŞtır. Daha sonra 12 Haziran 1930 tarihli
ve 557 sayılı yasayla tütün inhisarının süreye bağlı (Anonim 8 2010) olmadığı
kabul edilmiŞtir.

Bu
tarihten sonra Türkiye’de ki tütün tekeli üzerinde çeŞitli düzenlemeler zaman
zaman yapılmıŞtır. 5 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan 1701 sayılı tütün
inhisarı kanunu ile tütün olmadığı görülmüŞ ve 10 Haziran 1938 tarihinde 3437
sayılı “ Tütün ve Tütün İnhisarı Kanunu” kabul edilerek 26 Ekim 1938 tarihinden
itibaren yürürlüğe girmiŞtir. (Anonim 9 2010).

Bu kanun
otuz seneden fazla yürürlükte kaldı. Zamanla tütüncülükteki geliŞmelere cevap
veremez hale gelen bu kanun da yürürlükten kaldırılarak, 1969 yılında 1177
sayılı “Tütün ve Tütün Tekeli Kanunu” kabul edilmiŞtir. Bu kanunla ilgili
çeŞitli esasları düzenleyen Tütün ve Tütün Tekeli Tüzüğü 1975 yılında
çıkarılabilmiŞtir. (Anonim 10 2010)